Tanrı ile Modern Kozmoloji Arasındaki Yaklaşımlar

Bilimsel kozmoloji ve dinî inançlar, evrenin kökeni ve doğası hakkında farklı yaklaşımlar sunar. Geleneksel olarak tek tanrılı dinler, evrenin tek yaratıcısının Tanrı olduğunu kabul ederken0, modern bilimsel kozmoloji evreni fizik kanunları ve gözlemsel verilerle açıklar. Bu yazıda İslam, Hristiyanlık ve diğer tek tanrılı inançlarda Tanrı kavramının kozmolojiyle nasıl ilişkilendirildiği ve modern bilim ile din arasında nasıl bir etkileşim olduğu ele alınacaktır.

Dinî Kozmoloji Perspektifleri

Tek tanrılı dinlerde Tanrı, zamandan ve mekândan bağımsız aşkın bir varlık olarak kabul edilir1. Evren ve içindeki her şeyin Tanrı tarafından yoktan yaratıldığı görüşü genellikle ortaktır2. Örneğin İslam düşüncesinde Kelamcılar, Tanrı’nın uzay-zamanın dışında var olduğunu ve evrenin başlangıcının kesinlikle bir Yaratıcı gerektirdiğini ileri sürerler3. Bu yaklaşımlar klasik kelâm geleneğinde aşağıdaki temel ilkelerle özetlenebilir:

• Zamansallık: Dünyanın zamansal, sonlu bir geçmişe sahip olduğu ve yaratmanın ex nihilo (yoktan yaratma) şeklinde gerçekleştiği kabul edilir4.
• Ayrılık: Tanrı’nın her türlü fiziksel olgudan ve evrenin maddi bileşenlerinden ayrı ve üstünde olduğu vurgulanır5.

Klasik kelamcılar arasında Ebu Hamid el-Gazali, “Başlangıcı olan her olayın bir sebebinin olması gerekir; dünya var olmaya başlamıştır; o halde onun bir sebebi olmalı” diyerek evrenin yaratılışı için Tanrı’yı işaret etmiştir6. Modern dönemde ise William Lane Craig gibi düşünürler Kelâm kozmolojik argümanını yeniden gündeme getirmiştir7. Bu argümanlara göre evrenin sonlu geçmişi, mutlak bir İlk Neden (Tanrı) gerektirir.

Modern Kozmolojinin Temel Özellikleri

Bilimsel kozmoloji, evreni yalnızca matematiksel modeller ve fizik kanunları çerçevesinde inceler. Özellikle son yüzyılda geliştirilen bilimsel kozmoloji, geleneksel dinî ve felsefî kozmolojiden farklı olarak matematiksel fizikle formüle edilir ve kesin, test edilebilir tahminler yapar8. Modern kozmoloji çalışmalarında karanlık madde, kozmik mikrodalga fon radyasyonu ve süpernova gibi gözlemsel veriler kullanılarak evrenin genişlemesi, yaşlanması ve şekillenmesi açıklanmaya çalışılır. Bu noktada bilim, Tanrı inancının ötesinde nesnel ve tekrarlanabilir kanıtlar arar.

Tanrı ve Büyük Patlama Teolojisi

20. yüzyıl ortasında kabul gören Büyük Patlama modeli, evrenin yaklaşık 13,8 milyar yıl önce sonlu bir başlangıcı olduğunu gösterir. Bazı teistler bu bulguyu Tanrı’nın yaratma eyleminin bir göstergesi olarak yorumlamıştır9. Örneğin Katolik Kilisesi bu konuyu desteklemiş; bu görüşün savunucuları arasında Papa Pius XII, genetikçi Francis Collins, filozof William Lane Craig ve astrofizikçi Hugh Ross gibi isimler yer almıştır10:

• Pius XII (Papa)
• Francis Collins (Genetikçi)
• William Lane Craig (Filozof ve Teolog)
• Hugh Ross (Astrofizikçi)

Bu “Büyük Patlama teolojisi” savunucuları, Büyük Patlama’nın evrenin sonlu bir geçmişe sahip olduğunu ortaya koyduğu için geleneksel teizmi desteklediğini öne sürerler11. Örneğin, hem Büyük Patlama hem de teizm evrenin yoktan yaratıldığını söylediğinden bir ilintinin var olduğu düşünülebilir12. Ancak bu iddialara birçok bilim insanı ve teolog temkinli yaklaşır.

Örneğin Stephen Hawking, 2010 yılında yayımlanan kitabında “Büyük Patlama’nın fizik yasalarının kaçınılmaz sonucu olduğunu” ve evrenin “tanrıya başvurmadan da hiçten var olabileceğini” belirtmiştir13. Hawking ayrıca “yerçekimi nedeniyle, evren kendini hiçten yaratabilir” görüşünü savunmuştur14. Yani Hawking’e göre, evrenin başlangıcını açıklamak için Tanrı’ya gerek yoktur. Benzer şekilde Carl Sagan, “sonsuz geçmişe sahip bir evren asla yaratılmış olamazdı” diyerek sonsuz yaşlı bir evren fikrinin Yaratıcı gerekliliğini ortadan kaldırabileceğini vurgulamıştır15. Bu bilimsel bakış açıları, kozmolojinin fiziksel mekanizmalarla çözülebileceğini ve bu bağlamda Tanrı varsayımının gerekli olmadığını öne sürer.

Teolojik ve Çeşitli Yaklaşımlar

Din ile modern bilim arasındaki ilişkiyi ele alan çok sayıda farklı yaklaşım mevcuttur. Bazı teologlar, bilimsel bulguların Tanrı inancıyla temel bir çelişki oluşturmadığını savunur. Örneğin Hristiyan ilahiyatçı Arthur Peacocke ve Ian Barbour, evrenin yaratılış doktrinini “yaratılışın zamana bağlı değil, Tanrı’ya zaman ötesi bir bağlılık” olarak yorumlamanın en uygun yol olduğunu belirtmişlerdir16. Başka bir ifadeyle, yaratılışın Tanrı tarafından anlık bir olaydan ziyade sürekli bir ilahi etkinlik olduğuna işaret eden düşünceler vardır.

Katolik geleneğinde “creatio continua” (sürekli yaratma) doktrini, Tanrı’nın evreni her an var kılan temel güç olduğunu savunur. Bu bakış açısına göre yaratılış, fiziksel veya zamansal bir olgu olmanın ötesinde metafiziksel bir konudur17. Evrenin sonsuz olsa bile, Tanrı’nın değişmez yaratıcı varlığı hâlâ evrene temel sağlamaya devam ettiği kabul edilir. Bu nedenle birçok din adamı için, evrenin fiziksel bir başlangıcı olup olmadığı dindarlık için belirleyici değildir18.

Özetle, günümüz tartışmalarında Tanrı ve modern kozmoloji ilişkisi çok çeşitli perspektiflerle ele alınmaktadır. Bazı inananlar kozmik verilerin yaratılış inancını destekleyebileceğini düşünürken19, diğerleri evrenin işleyişinin tamamen doğal yasalara dayanabileceğini savunur2021. Bu farklı görüşler bilimsel kanıtların yorumlanma biçimine, dinsel metinlerin nasıl anlaşılacağına ve tanrısal doğa kavramına bağlı olarak değişiklik gösterir. Sonuç olarak, modern kozmoloji ve dinî inançlar arasındaki ilişki, hem din adamları hem de bilim insanları tarafından hâlen tartışılmaya devam etmektedir.

Giriş: Kadim Bir İkilem

İnsanlık tarihi boyunca, inanç olgusunun kaynağı ve doğası üzerine bitmeyen bir tartışma süregelmiştir. Din felsefesinin ve epistemolojinin (bilgi felsefesi) temel taşlarından biri olan bu soru, bizi akıl (logos/rasyonalite) ve kalp (sezgi/duygu/iman) gibi iki ana kaynaktan hangisinin inancın kökenini oluşturduğu ikilemiyle karşı karşıya getirir: İnanç, rasyonel çıkarımların sonucu mudur, yoksa aklın sınırlarını aşan derin bir sezgi ve deneyim midir?

Bu araştırma yazısında, bu iki karşıt kutbu temsil eden felsefi akımları, önemli düşünürlerin görüşlerini ve bu kadim sorunun günümüzdeki yankılarını inceleyeceğiz.

I. Akıl (Rasyonalite) Cephesi: İnanç Bir Bilgi Eylemidir

Rasyonalizm, genel anlamda doğru bilginin tek veya en önemli kaynağının akıl olduğunu savunan felsefi görüştür. İnancın kaynağı olarak aklı görenler, dini iddiaların da mantıksal olarak temellendirilmesi gerektiğini savunur.

1. Felsefi Temellendirme ve Rasyonalizm

Rasyonalistler için inanç, kör bir teslimiyet değil, aksine akli bir sorgulamanın ve ispat çabasının ürünüdür. Eğer bir inanç akla uygun değilse, o inanç rasyonel kabul edilemez.

• Deizm: Tamamen akıl ve gözlem yoluyla ulaşılan bir Tanrı inancını esas alır; vahyi ve mucizeleri reddeder. Bu inanç biçimi, inancın kaynağını saf ve mantıksal akıl olarak görür.


• Akıl ve Vahiy İlişkisi: İslam felsefesinde Farabi gibi düşünürler, dine dayalı bir rasyonalizm anlayışı geliştirmiş, aklın vahyin sunduğu hakikati anlamada hayati bir rol oynadığını savunmuştur.

2. Thomas Aquinas ve Beş Yol (Quinque Viae)

İnancın rasyonel temellendirmesinin en güçlü temsilcisi Thomas Aquinas’tır (ö. 1274). Aquinas, Tanrı’nın varlığını ispatlamak için dünyevi gözlemlere dayanan beş mantıksal argüman sunar. Bu “Beş Yol” (Quinque Viae), inancın rasyonel temellerini oluşturur:

Aquinas için inancın kaynağı, dış dünyadaki düzen ve nedenselliği gözlemleyen akıldır.

II. Kalp (Sezgi/Duygu) Cephesi: İnanç Bir Deneyimdir

Bu görüş, inancın rasyonel çıkarımlarla açıklanamayacak kadar derin, kişisel ve duygusal bir deneyim olduğunu savunur. İnanç, aklın verilerinden bağımsız, hatta aklın ötesinde bir kaynak olan kalp, sezgi veya ruh aracılığıyla edinilir.

1. Felsefi Temellendirme: Entüisyonizm ve Fideizm

• Entüisyonizm (Sezgicilik): Bilginin kaynağının sezgi olduğunu savunur. Hakikate ulaşmanın yolu, akli düşünme süreçlerinden değil, kalbi bir idrakten geçer.


• Fideizm: İnancın akıldan bağımsız, hatta akla karşı olduğunu savunan görüştür. Dini hakikatlerin akıl yoluyla ispatlanamayacağını, aksine iman yoluyla teslimiyet gerektirdiğini savunurlar.


• Schleiermacher ve Duygu: Friedrich Schleiermacher‘e göre, din temelde duygusal bir olgudur ve “mutlak bağımlılık duygusu” ile Tanrı ile ilişki içinde bulunma bilinci aynı şeydir.

2. İmam Gazali ve Kalp Gözü (Basiret)

İnancın kaynağını kalp olarak gören yaklaşımın en etkili temsilcisi İmam Gazali‘dir (ö. 1111). Gazali, duyusal ve akli bilgide yaşadığı derin şüphecilik krizini, akli bilgilerin kesinliğini aşan bir kaynağın varlığını kabul ederek aşmıştır.

• Kalbin Mahiyeti: Gazali için kalp, cismani bir organ değil, “Rabbani ve ruhani bir latife ve inceliktir”. O, insanın gerçek hakikatidir ve idrak eden, bilen merkezdir. Kalp, manevi âleme açılan bir **”ayna”** gibidir.


• Kesin Bilgi (Yakîn): Gazali, kesin bilginin kaynağını Allah’tan gelen “Nur” ile gerçekleşen **sezgide (*hads*)** bulur. Bu, akıl yürütmeye ihtiyaç duymadan, hakikatin **doğrudan ve aracısız** olarak kalpte açığa çıkmasıdır.

Gazali’den Alıntı: “İnsan ancak kalbi sayesinde bilgiyi elde edebilir… Kalp ilmi, farz-ı ayn dır (herkese kesin borçtur).”

Bu görüşe göre inancın kaynağı, mantıksal öncüllerden ziyade, kalbin manevi tecrübesi ve ilahi lütuftur.

III. Sentez ve Uzlaşma Çabaları: İkilemi Aşmak

Modern felsefe ve teoloji, inancı sadece rasyonel ya da duygusal bir olgu olarak değil, bütüncül bir insan tecrübesi olarak ele alarak bu ikiliği aşmaya çalışmıştır. Sentez yaklaşımı, inanç-bilgi ilişkisini hiyerarşik bir rekabetten çıkarıp, tamamlayıcılık ilkesine dayandırır.

1. Felsefi Sentez: Tamamlayıcılık İlkesi

• Augustinus’un “Anlamak İçin İnanmak” İlkesi: Latince formülüyle “Credo ut intelligam”. Augustinus’a göre hakikat önce kalple kabul edilmeli (inanılmalı), ardından bu inancın içeriği ve mantıksal derinliği akılla araştırılmalıdır. Kalp yolu açar, akıl aydınlatır.


• Varoluşsal Karar ve İrade: Kierkegaard inancı, rasyonel delillerin bittiği yerde başlayan “absürde rağmen bir sıçrama” olarak tanımlar. **William James** ise inancı, bireyin iradesiyle hayata geçirdiği duygusal ve pratik bir eylem olarak görür.

2. İslam Düşüncesinde Sentez: Fıtrat ve Akl-ı Selim

İslam düşüncesi, inancın kaynağını fıtrat (doğuştan gelen temiz yaratılış) ve akl-ı selim (sağlam akıl) kavramlarında birleştirir.

• Fıtrat (Kalbin Temeli): İnsanın doğuştan Tanrı’yı tanıma ve inanma eğilimine sahip olması, inancın *kalpte* zaten var olan **varoluşsal bir temel**e dayandığını gösterir.


• Akl-ı Selim (Akıl Yönlendiriciliği): Fıtrattaki bu eğilimin doğru bir inanca dönüşmesi için **sağlam akla** ihtiyaç vardır. Akıl, çevreden gelen bilgileri ve vahyi doğru okuyarak, fıtrattaki potansiyeli aktüel inanca dönüştüren araçtır.

Sonuç: Çözümsüz Bir Dinamik

Ne Gazali’nin mistik sezgisi ne de Aquinas’ın katı rasyonalizmi, inanç deneyiminin bütününü tek başına açıklamaya yeter. İnancın kaynağı olan Fıtrat (kalp), akıl (akl-ı selim) tarafından yönlendirilmeli ve korunmalıdır. Akıl, kalbin gördüğü hakikati temellendirir, dilendirir ve savunur; kalp ise aklın ulaşamadığı derinlikleri ve anlamı sunar. **İnanan insan, hem akleden hem de hisseden bütüncül bir varlıktır.** Bu dinamik ikilem, inanç ve bilgi arasındaki ebedi gerilimi yansıtmaktadır ve felsefenin en zengin tartışma alanlarından biri olmaya devam edecektir.